Khảo cổ Kinh Thánh · thế kỷ 15 – 14 TC · Sáng-thế Ký 15:2-3; 16:2; 31:19
Một thị trấn của người Hu-ri
Nu-xi (Nuzi) là một thị trấn nhỏ gần thành phố Kirkuk ngày nay, ở miền bắc Iraq, thuộc vương quốc Mi-tan-ni của người Hu-ri vào thế kỷ
15–14 TC. Từ năm 1925 đến 1931, các nhà khảo cổ Mỹ khai quật Yorgan Tepe và tìm được khoảng 5.000 bảng chữ hình nêm. Phần lớn là giấy tờ
của vài gia đình: hợp đồng hôn nhân, chúc thư, giấy nhận con nuôi, biên bản xử kiện về đất đai.
Những phong tục quen thuộc
Khi các bảng được đọc, nhiều học giả ngạc nhiên vì gặp lại những tục lệ trong chuyện các tổ phụ:
Nhận đầy tớ làm người thừa kế. Người không con có thể nhận một người, kể cả đầy tớ, làm con nuôi để lo cho mình lúc
già và thừa hưởng gia tài; nếu sau đó sinh được con ruột, con ruột đứng trước. Áp-ram cũng than: “một kẻ tôi tớ sanh đẻ tại nhà tôi sẽ làm
người kế nghiệp tôi” (Sáng-thế Ký 15:3) — và Đức Chúa Trời hứa rằng chính con ruột của ông sẽ kế nghiệp.
Vợ hiếm muộn cho chồng nữ tì. Một khế ước hôn nhân ở Nu-xi buộc người vợ không sinh con phải cho chồng một nữ tì để
có con nối dõi. Sa-rai cũng nói: “xin ông hãy lại ăn ở cùng con đòi tôi, có lẽ tôi sẽ nhờ nó mà có con chăng” (Sáng-thế Ký 16:2).
Tượng thần trong nhà. Một số bảng gắn các tượng thần gia đình với quyền làm gia chủ. Nhiều người đã dùng điều đó để
giải thích vì sao “Ra-chên ăn cắp các pho tượng thờ trong nhà của cha mình” (Sáng-thế Ký 31:19), và vì sao La-ban đuổi theo hỏi: “cớ sao
cháu lại ăn cắp các pho tượng cậu?” (Sáng-thế Ký 31:30).
Thận trọng khi so sánh
Từ thập niên 1970, nhiều học giả nhắc rằng những so sánh ban đầu đã đi quá xa: có điểm hiểu sai bảng, và nhiều tục lệ không chỉ có ở
Nu-xi mà còn thấy ở những thời khác. Vì vậy Nu-xi không “chứng minh” niên đại của Áp-ra-ham. Tuy vậy, các bảng vẫn giúp người đọc hiểu
rằng những việc trong Sáng-thế Ký là cách giải quyết bình thường của xã hội Cận Đông cổ, chứ không phải điều kỳ quặc.
Ý nghĩa
Chính trên nền phong tục ấy, sự khác biệt của Kinh Thánh nổi bật: con trai của nữ tì không phải là con của lời hứa. Đức Chúa Trời không
làm theo cách loài người tính toán, mà ban Y-sác cho Áp-ra-ham và Sa-ra theo lời Ngài đã hứa.
Tham khảo: Wikipedia — Nuzi; Nuzi texts; Thánh Kinh Lược Khảo — Sáng-thế Ký. Bài do Nhu Liệu Thánh Kinh
biên soạn.