Ti-mô-thê

Timothy. Timothée (kính sợ, hoặc thờ phượng Đức Chúa Trời).

1. Thời thơ ấu.– Theo dư luận người Do-thái nghiêm khắc, thì phép hôn phối của cha mẹ Ti-mô-thê bị lên án là trái phép, nhưng vấn đề này không phải là ít xảy ra trong phần sau của lịch sử Do-thái. Kinh Thánh không chép tên của cha: chỉ biết là một người Hy-lạp, tức người ngoại bang theo tổ tông (Công 16:1, 3). Công vụ các sứ đồ và các thơ tín không nói riêng đến cha người, thì gợi ý rằng chắc ông đã chết hoặc đi mất trong lúc Ti-mô-thê còn nhỏ. Vậy, sự chăm sóc con trẻ giao lại cho mẹ là Ơ-nít và bà là Lô-ít (IITi 1:5). Bởi thế, sự học hành của Ti-mô-thê rõ ràng theo lối người Do-thái. “Từ khi còn thơ ấu, ” Ti-mô-thê đã học “biết Kinh Thánh” hằng ngày. Trong Công vụ các sứ đồ không nói rõ hoặc Đẹt-bơ, hoặc Lít-trơ là nơi trú ngụ của gia đình mộ đạo đó.

Khi Phao-lô và Ba-na-ba đến thành Li-cao-ni, trong cuộc lưu hành thứ nhứt (Công 14:6), đem sứ mạng của Tin lành đến cho Ti-mô-thê và cho mẹ người, thì hai người đã tiếp nhận bằng “đức tin thành thật” (IITi 1:5). Nếu thật như gia đình Ti-mô-thê ở tại Lít-trơ (theo IITi 3:11), thì Ti-mô-thê chắc đã được chứng kiến cảnh một bên dân chúng muốn dâng tế lễ cho các Sứ đồ, một bên người Do-thái lại ném đá họ (Công 14:19). Sự giảng dạy của hai Sứ đồ, lúc từ một cuộc hành trình ngắn trở về, đã sửa soạn cho Ti-mô-thê sống một đời chịu khổ (Công 14:22). Từ đó, đời sống và sự học vấn của ông chắc ở dưới quyền giám sát trực tiếp của một đoàn trưởng lão (câu 23).

1. Thời truyền đạo của Phao-lô.– Trong khoảng chừng bảy năm giữa hai cuộc lưu hành thứ nhứt và thứ nhì của Phao-lô, thì con trẻ Ti-mô-thê đã khôn lớn. Lòng sốt sắng của Ti-mô-thê, có lẽ là cách ăn ở khắc khổ đã được người trong hai thành Lít-trơ và Y-cô-ni biết tiếng. Có người nói rằng lời tiên tri chỉ về Ti-mô-thê (ITi 1:18; 4:14), cũng như lời trước đó đã chỉ về Phao-lô và Ba-na-ba (Công 13:2), như xứng đáng đặc biệt cho công việc truyền đạo mà Sứ đồ đang sung chức. Cảm tình riêng của Phao-lô cũng dẫn đến sự hiệp với các lời tiên tri đó (16:3), và Ti-mô-thê được để riêng cách trọng thể làm việc và có lẽ được xưng là người truyền đạo, bởi phép đặt tay của Phao-lô và các trưởng lão (ITi 4:14; IITi 1:6; 4:5).

Tuy nhiên, có một sự ngăn trở lớn. Ti-mô-thê dầu được kể là con của dòng dõi Áp-ra-ham, song từ nhỏ đến lớn, vẫn chưa chịu phép cắt bì. Địa vị của Ti-mô-thê là của một người Do-thái xao lãng, hầu như một người bội đạo. Người Do-thái có thể chịu một người ngoại như vậy, trong nhà hội hoặc Hội Thánh, song một người Y-sơ-ra-ên không chịu cắt bì đối với họ là một sự gớm ghiếc và một dấu không may mắn. Vì vị nể tình cảm của dân Do-thái, song không chịu bỏ điều cốt yếu nào, Phao-lô đã làm phép cắt bì cho Ti-mô-thê (Công 16:3), dầu trước đó ông đã từ chối không chịu làm cho Tít, vì khác với Ti-mô-thê, Tít sanh ra là người ngoại (15:2). Từ đó, Ti-mô-thê là một trong các đồng bạn không rời Phao-lô. Sứ đồ làm chứng Ti-mô-thê là “con yêu dấu của mình” cùng là “người trung thành trong Chúa” (ICôr 4:17), và “là con thật của mình trong đức tin” (IITi 1:2), không những chỉ bày tỏ sự yêu thương của Phao-lô đối với người bạn trẻ, nhưng cũng vì Phao-lô đã cầu nguyện cho Ti-mô-thê tin Chúa.

Phao-lô, Ti-mô-thê với Sin-vanh, có lẽ cả Lu-ca, đồng khởi hành đến thành Phi-líp (16:12), và tại đó thầy truyền đạo thanh niên đã tỏ rõ ngay vì lòng hiếu thảo và sốt sắng (Phil 2:22). Tên người được chép trong truyện thuật lại việc của Phao-lô tại Tê-sa-lô-ni-ca, và có lẽ người còn ở lại ít lâu tại Phi-líp. Dầu vậy, lại thấy Ti-mô-thê tại Bê-rê, và cứ ở lại đó khi Phao-lô và Si-la bị bắt buộc phải đi (17:14) và sau đó đến gặp thầy mình tại A-thên (ITi 3:2).Từ thành A-thên Ti-mô-thê được sai về Tê-sa-lô-ni-ca để khiến “anh em được vững vàng và giục lòng anh em trong đức tin” (3:2). Người từ Tê-sa-lô-ni-ca trở về, không tới A-thên, song tớICô-rinh-tô, nên tên Ti-mô-thê liên kết với tên Phao-lô trong những lời mở đầu hai bức thơ gởi cho Hội Thánh Tê-sa-lô-ni-ca.

Không thấy chép gì về năm năm sau trong đời Ti-mô-thê. Khi chép lần nữa thì Ti-mô-thê được sai đi trước đến Ma-xê-đoan, trong khi Phao-lô đang suy gẫm cuộc hành trình dài thứ ba gồm lại cả Ma-xê-đoan, A-chai, Giê-ru-sa-lem và La-mã (Công 19:22). Có lẽ người trở về cùng một đường và gặp Phao-lô theo sự sắp đặt trước (ICôr 16:11), và như vậy ở với Sứ đồ khi chép thơ thứ hai cho Hội Thánh Cô-rinh-tô (IICôr 1:1). Người trở về thành Cô-rinh-tô với Phao-lô, mang theo sứ mạng trong thơ là lời chào thăm các tín đồ mình đã biết riêng từng người ở đó, là những người sau đã tới La-mã (Rô 16:21). Người họp một đoàn thể các bạn hữu đồng đi với Phao-lô đến thành Phi-líp, và kế đó đi riêng bằng thuyền, chờ đợi Phao-lô đến bằng một thuyền khác (Công 20:3-6). Vì Công 27:1- không chép đến tên Ti-mô-thê, nên có thể kết luận rằng chắc người không dự phần trong cuộc hành trình nguy hiểm sang Ý-đại-lợi. Dầu vậy, dường như chẳng bao lâu, người có đến La-mã để theo Phao-lô, và ở cùng Sứ đồ mà chép thơ Phi-líp, Cô-lô-se, và Phi-lê-môn (Phil 1:1; 2:19; Cô 1:1; Philm 1). Hết thảy những điều kể trên chỉ về sự hoạt động truyền đạo không ngừng.

III. Thời hành chức tại Ê-phê-sô, v.v.– Bởi hai thơ viết cho Ti-mô-thê, ta có thể thâu góp ít tài liệu về phần sau của Ti-mô-thê. Từ ITi 1:3, Ti-mô-thê cùng thầy mình, sau khi Phao-lô được thả khỏi ngục tại La-mã, lại sang thăm xứ Tiểu A-si, rồi Sứ đồ cứ tiếp tục hành trình đến xứ Ma-xê-đoan, còn Ti-mô-thê ở lại thành Ê-phê-sô, dầu phải khóc khi chia tay (IITi 1:4), để ngăn trở tà giáo khỏi lớn lên, và bọn buông lung ra từ đó. Ti-mô-thê tạm thời làm đại biểu của Phao-lô về chức Sứ đồ tại Ê-phê-sô, như trước đã làm tạICô-rinh-tô, Tê-sa-lô-ni-ca, và Phi-líp (ICôr 4:17; ITê 3:2; Phil 2:19-23). Địa vị của Ti-mô-thê bấy giờ thật đáng lo ngại. Người phải cai quản các trưởng lão phần nhiều cao tuổi hơn mình (ITi 4:12). Lãnh tụ các phe ganh đua cũng ở đó, và danh của giáo sư yêu dấu mình không được tôn trọng như trước. Vậy, không khó hiểu về phần Phao-lô, biết những sự thử thách đó, thì đầy sư lo lắng và sợ hãi về sự vững vàng của môn đồ mình. Trong thơ IITi-mô-thê viết tại La-mã khi bị cầm tù lần thứ hai thì Phao-lô tỏ cảm tình riêng đó càng rõ hơn. Những lời chép cuối cùng của Sứ đồ tỏ ra hy vọng nóng nảy có thể gặp Ti-mô-thê lần nữa (4:9, 21). Ta dám mong rằng Ti-mô-thê thật đã đến La-mã kịp thời, và những giờ phút chót của Sứ đồ được yên ủi bởi có mặt môn đồ yêu dấu ở đó. Có người tưởng Hêb 12:23 chỉ rằng Ti-mô-thê có dự phần sự lao tù với Phao-lô, và được thả khi Néron qua đời.

Ngoài những điều đó ra, còn lại toàn là lời truyền khẩu và không chắc chắn. Theo lời cựu truyền thì Ti-mô-thê cứ hành chức giám mục tại Ê-phê-sô, và tử vì đạo trong đời Domitien hoặc Nerva. Có một thuyết lý hơi lạ, về khoảng nầy của đời Ti-mô-thê, tức Ti-mô-thê cứ hành chức giám mục tại Ê-phê-sô, như truyền khẩu công nhận, và là “thiên sứ” của Hội Thánh đó, được đặt cho sứ mạng trong Khải 2:1-7. Nếu thật vậy, thì Sứ đồ Giăng sau mới ở đó.