Khảo cổ Kinh Thánh · kh. 55 SC · Công-vụ 19:23-41

Thành của nữ thần Đi-anh

Ê-phê-sô là thành lớn nhất xứ A-si (tây Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay), có hải cảng và đền thờ nữ thần Artemis — người La Mã gọi là Diana, Kinh Thánh viết là
Đi-anh — một trong bảy kỳ quan thế giới cổ. Phao-lô ở Ê-phê-sô khoảng ba năm, và Tin Lành lan ra khắp xứ A-si đến nỗi việc buôn bán đồ thờ bị ảnh hưởng.

Khai quật Ê-phê-sô

Từ năm 1895, Viện Khảo cổ Áo khai quật Ê-phê-sô gần như liên tục. Thành phố hiện ra với những con phố lát cẩm thạch, thư viện Celsus, nhà tắm, đền thờ
hoàng đế. Nổi bật nhất là đại hí trường khoét vào sườn núi Pion, nhìn thẳng xuống con đường lớn chạy ra cảng. Hí trường có từ thế kỷ 3 TC, được nới rộng
trong thế kỷ thứ nhất và thứ hai SC, chứa khoảng 25.000 người. Còn đền Đi-anh thì chỉ còn nền và một cây cột dựng lại, do John Turtle Wood tìm ra năm 1869.

“Lớn thay là nữ thần Đi-anh”

Sách Công-vụ kể: “Một người thợ bạc kia tên là Đê-mê-triu, vốn dùng bạc làm khám nữ thần Đi-anh, sinh nhiều lợi cho thợ làm công” (Công-vụ 19:24). Ông
nhóm các thợ lại và nói rằng Phao-lô dạy “các thần bởi tay người ta làm ra chẳng phải là chúa” (Công-vụ 19:26). Đám đông nổi giận, kêu lên: “Lớn thay là
nữ thần Đi-anh của người Ê-phê-sô!” (Công-vụ 19:28). “Cả thành thảy đều rối loạn; chúng đồng lòng đến rạp hát”, kéo theo hai bạn đồng hành của Phao-lô
(Công-vụ 19:29). Cuối cùng, viên thơ ký thành phố đứng ra dẹp yên đám đông.

Đá nói gì

Nhiều chi tiết trong câu chuyện khớp với những gì các nhà khảo cổ tìm được. Văn khắc ở Ê-phê-sô nhắc các phường thợ bạc. Chức “thơ ký thành phố”
(grammateus) xuất hiện nhiều lần trên bia như một chức quan cao của thành. Một văn khắc dài năm 104 SC — của một người giàu tên Salutaris — kể việc
ông dâng nhiều tượng nữ thần bằng bạc, được rước qua thành và đặt trong chính hí trường này mỗi kỳ hội họp. Danh hiệu “kẻ canh giữ đền thờ” mà viên thơ ký
dùng cho Ê-phê-sô (Công-vụ 19:35) cũng xuất hiện trên tiền xu và văn khắc của thành.

Ý nghĩa

Ngày nay du khách vẫn có thể ngồi trên những bậc đá nơi đám đông từng la hét hai giờ liền. Đền Đi-anh, mà họ sợ “bị khinh dể”, chỉ còn là một cây cột
đứng trong đầm lầy. Còn Hội Thánh Ê-phê-sô thì nhận thư của Phao-lô và của Chúa trong sách Khải Huyền — và lời Chúa vẫn được đọc cho đến ngày nay.

Tham khảo: Wikipedia — Ephesus; Great Theatre of Ephesus; Thánh Kinh Lược Khảo — Công Vụ Các Sứ Đồ. Bài do Nhu Liệu
Thánh Kinh biên soạn.