Mê-đi

Người Mê-đi là dòng dõi Ma-đai, con Gia-phết (Sáng thế ký 10:2). Đất Mê-đi ở phía Tây nam biển Caspienne; Mặt Tây bắc giáp nước A-sy-ri; mặt Nam liền Ba-tư. Dân Mê-đi thuộc dòng giống Aryens (từ tiếng Sanscrit, Arya: sang trọng). Mê-đi có liên lạc mật thiết với Ba-tư về dòng dõi, tiếng nói, và tôn giáo, hiện ra trong sử ký thế gian mấy thế kỷ trước Ba-tư. Giống phần nhiều những dân Aryens khác, người Mê-đi trước hết chia ra từng làng nhỏ, mỗi làng có một tù trưởng cai trị. Sanh Ma-na-se II nói đến trên tháp Nim-rốt chừng 840 T.C.. Lúc đó, họ ở xứ Média Atropatene ngày nay. Vua A-sy-ri là Rammãnu-nĩarĩ III (810-781 T.C.) nói rằng “đã chiếm được xứ của người Mê-đi và xứ Parsua” (Persis) cùng nhiều xứ khác. Đó có lẽ về Mê-đi chỉ là một cuộc tàn phá. Vua Assurnĩar II (749-748 T.C.) vượt qua xứ Namri ở miền Tây nam Mê-đi. Tiếc-la Phi-lê-se IV (Ba-by-lôn gọi là Pulu, vua “Phun” trong II Các vua 15:19) và Sa-gôn cũng tràn qua xứ Mê-đi. Sa-gôn năm 716 T.C. chiếm cứ Kisheshin, Kharkhar và nhiều miền khác của xứ. Vua đó bắt một số người Y-sơ-ra-ên đem sang thành của người Mê-đi (II Các vua 17:6; 18:11), sau khi xứ Sa-ma-ri sụp đổ năm 722 T.C..
Có lẽ vì cần chống với A-sy-ri độ 720 T.C. mà người Mê-đi (ít nhứt một phần) hiệp một nước dưới Dẽiokẽs. Sa-gôn nói về vua đó gọi tên là Dayaukku, nói rằng chính mình đã bắt vua đó (715 T.C.), và chiếm xứ hai năm sau. Khi được thả ra, chắc Dẽiokẽs đã đắp đồn lũy cho Éc-ba-tan (E-xơ-ra 6:2) trước là Ellippi, và đóng đô tại đó. Có người cho rằng Hérodotus lẫn lộn Mê-đi đây với Mandã (hay Ưmman-Mandã, “các cơ binh của Mandã” trong bảng khắc (inscriptions); song có lẽ là chi phái Aryens, từ nguyên gốc người Sy-the, và hai tên Mãdã và Mandã có lẽ là một. E-sạt-ha-đôn năm thứ II đời trị vì (679-678 T.C.) và Assurbanipal tranh chiến cùng mấy chi phái Mê-đi, bấy giờ rất có thế lực. Những người đó (hay Mandã) đã xâm chiếm nước Ba-tư và lập một đồng minh rất lớn. Dưới Kyaxarẽs (cháu Dẽiokẽs), họ vây thành Ni-ni-ve, song Assurba niphl có Ashgazu giúp đỡ (người Ách-kê-na, Sáng thế ký 10:3), một chi phái Aryens khác, đánh đuổi đi. Cuối cùng của nước A-sy-ri đến, năm 606 T.C. thì dân Mandã dưới Irikatukte, với người Ba-by-lôn dưới Nabupalusur, v.v., xông tới và hủy diệt Ni-ni-ve. Vua cuối cùng của A-sy-ri, Sin-sar-iskun (Sarakos), bị giết cùng với dân sự.
Hérodotus nói Astyagẽs, chắt của Dẽiokẽs, gả con gái mình là Mandanẽ cho Cambysẽs, cha của Si-ru. Lúc đó chưa có đế quốc Mê-đi, nghĩa là không gồm lại cả những chi phái của giống Aryens ở phía Tây A-si; vì thấy trong các bản khắc, năm 606 T.C. cả sau nữa nhiều chi phái ở dưới quyền vua hay quan trưởng riêng của mình (so Giê-rê-mi 25:25; 51:11). Hérodotus nói họ chia làm 6 chi phái, có một là Magi. Kyaxarẽs tranh chiến 5 năm (590-585 T.C.) với người Ly-đi, trận chiến tranh kết liễu tháng 5 năm 585 T.C. vì có nhật thực như Thalès đã nói trước.
Cuộc đồng minh giữa người Mê-đi và Ba-by-lôn tận cùng vào đời Nê-bu-cát-nết-sa. Người nối ngôi là Nabu-nahid (555 T.C.) nói rằng trong năm đó người Mê-đi dưới Astygẽs xông vào xứ Mê-sô-bô-ta-mi vây thành Cha-ran. Ít lâu sau, dòng vua đó bị lật đổ; vì Si-ru, Người Ba-tư, mà Nebunahid nói đến người lần đầu như “một tôi mọi thanh niên” của Astyagẽs: dầu vậy, sau người làm vua Anshan (Anzan) xông hãm vào năm 549 T.C. bắt được Astyagẽs và tàn phá Éc-ba-tan, rồi trở nên vua của Mê-đi. Dầu thuộc dòng người Ba-tư, nhưng Si-ru, dường như chỉ bắt đầu trị vì nước Ba-tư năm 546 T.C.. Vì cớ đó không có đế quốc Mê-đi riêng biệt với Ba-tư (hoặc một đế quốc như thế, vậy đúng như Đa-ni-ên chép). Vì người Mê-đi tiến bộ và văn minh nên thành một cường quốc trước người Ba-tư. Sử gia Hy-lạp vẫn gọi cả đế quốc đó là “dân Mê-đi” rất lâu sau đời Si-ru. Mãi sau, người Ba-tư mới được nói đến như giữ phần quan trọng hơn. Vì vậy, chắc Đa-ni-ên 8:20 nói về “nước Mê-đi và Ba-tư”, ấy là chứng cớ sách Đa-ni-ên là sớm, còn sau sách Ê-xơ-tê lại thay đổi trật tự (“Ba-tư và Mê-đi”) (Ê-xơ-tê 1:3, 14, 18, 19; 10:2), theo lời bảng khắc của vua Đa-ri-út ở Behistũn.
Dưới Đa-ri-út I, Phraortes khởi loạn đòi lại ngôi vua Mê-đi như là dòng dõi Kyasarẽs. Duyên cớ đó được người Mê-đi hết sức bênh vực, nên cuộc phản loạn sau một cơn tranh đấu dữ dội mới dẹp yên được. Người cuối cùng bị bắt làm phu tù ở Ragã (gần Tehrãn) bị hành hạ cách tàn bạo, và cuối cùng bị đâm chết ở Éc-ba-tan. Sau đó, lịch sử người Mê-đi chìm trong lịch sử người Ba-tư. Lịch sự người Do-thái trong Mê-đi nói đến trong Ê-xơ-tê và Đa-ni-ên. Mê-đi cuối cùng được nói đến trong Công vụ các sứ đồ 2:9. Họ được chú ý là người dẫn dắt cả giống Aryens trong cơn chiến đấu với dòng dõi Sem để được tự do và quyền thống nhứt.

Lên đầu trang