AWAKUM
(?-1682)
Awakum là gương mặt đậm nét của Giáo hội Cơ đốc chính thống Nga. Được sự lãnh đạo của Tổng Giám Mục Awakum này, những người theo phe ông đã cáo giác Thượng Phụ Giáo Chủ Nikon là đưa Giáo hội đi quá xa không muốn nói là sai lạc; hơn là chỉ rút những ưu khuyết điểm và sửa chữa những lỗi lầm. Phe Awakum nhất định khước từ những hình thức lễ nghi do Nikon đã đưa ra. Khi hội đồng giám mục diễn ra thì Nikon đã dùng quyền phủ quyết của nhà nước để chận đứng những cải cách của ông. Thế là Giáo hội Nga bị chia ra làm hai phái. Vì yếu thế hơn nên Awakum và những đồ đệ ông bị bắt và tống giam, rồi bị lưu đày. Từ chốn lưu đày này, Awakum đã viết quyển tự truyện tiểu sử cuộc đời ông. Và tác phẩm này được đánh giá như là áng văn chương sáng chói của văn học Nga, về sau được liệt vào hàng danh tác về thần học, chỉ đứng sau “Lời thú tội” (Confession) của Thánh Augustine of Hippo mà thôi.
Đến khi Awakum bị tử hình xử thiêu trên hỏa đài năm 1682 thì sự ly khai giữa hai phái này đã lên đến cực đỉnh của nó. Hàng đoàn những tín nhân bình thường lâu nay đã được thức tỉnh thuộc linh sâu xa bởi sự giảng thuyết sôi sục cách nhiệt cuồng của những phần tử cực đoan quá khích đã đứng sau lưng những nhà lãnh đạo của họ, công khai đối chọi với giới chức sắc của Giáo hội dưới quyền Thượng phụ giáo chủ Nikon. Hàng ngàn những kẻ chủ trương “Cựu giáo” hoặc là “những tín đồ bảo thủ” đã chịu tử nạn bởi các viên chức chính quyền hoặc bởi phe có thế lực trong Giáo hội. Họ sẵn sàng lấy mạng sống của mình trả giá vì họ mãnh liệt tin rằng sự tận cùng các thời đại trên thế giới là đây rồi Những sự thay đổi giáo nghi hoặc nghi thức thờ phượng diễn ra đã chứng minh hùng hồn cho sự kiện đó đối với họ là đúng.