Khảo cổ Kinh Thánh · kh. 520 TC · E-xơ-ra 6:1-15; A-ghê 1:1

Văn khắc trên vách núi

Trên con đường cổ từ Ba-by-lôn lên Éc-ba-tan (nay gần thành Kermanshah, tây Iran), núi Behistun dựng một vách đá cao. Khoảng năm 520 TC, vua
Ba Tư Đa-ri-út I cho khắc ở độ cao chừng sáu mươi mét một bức phù điêu: nhà vua đặt chân lên kẻ tiếm ngôi, trước mặt là chín vua phản loạn
bị trói cổ. Xung quanh là bản kể dài về cách ông dẹp loạn và lên ngôi sau khi vua Cam-by-se chết — viết bằng ba thứ tiếng: Ba Tư cổ, Ê-lam
và Ba-by-lôn.

Đu dây để chép chữ

Từ năm 1835 đến 1847, sĩ quan người Anh Henry Rawlinson nhiều lần leo lên, có lúc đứng trên thang, có lúc đu dây, để chép toàn bộ văn khắc.
Ông đọc được phần tiếng Ba Tư cổ trước, rồi dùng nó làm chìa khoá để giải phần tiếng Ba-by-lôn. Nhờ đó, các học giả đọc được hàng ngàn bảng
chữ hình nêm A-si-ri và Ba-by-lôn — từ biên niên của San-chê-ríp đến trụ Si-ru — những văn bản ngày nay soi sáng rất nhiều trang Kinh Thánh.
Thánh Kinh Lược Khảo gọi bia Bê-hít-tun là “chìa khóa của tiếng Ba-by-lôn”.

Vị vua trong sách E-xơ-ra

Đa-ri-út I là vị vua đã giúp dân Giu-đa xây xong đền thờ thứ hai. Công việc bị ngưng nhiều năm vì kẻ thù cáo gian; rồi “năm thứ hai đời vua
Đa-ri-út”, tiên tri A-ghê và Xa-cha-ri giục dân sự xây lại (A-ghê 1:1). Khi quan tổng đốc bên kia sông viết thư hỏi, “Vua Đa-ri-út bèn truyền tra
khảo trong tàng thư viện” (E-xơ-ra 6:1) và tìm được ở Éc-ba-tan chiếu chỉ của Si-ru cho phép xây đền. Đa-ri-út không những xác nhận mà còn cấp
tiền từ thuế các tỉnh, và đền thờ được xây xong “nhằm năm thứ sáu đời vua Đa-ri-út” (E-xơ-ra 6:15), tức năm 515 TC.

Một nhà nước chép giấy tờ

Bia Bê-hít-tun cho thấy Đa-ri-út rất coi trọng văn bản: ông cho chép bản kể của mình ra nhiều thứ tiếng và gửi đi khắp đế quốc. Một bản
tiếng A-ram đã được tìm thấy trên giấy cói ở Ê-lê-phan-tin, tận miền nam Ai Cập. Một triều đình như thế có văn khố, lưu chiếu chỉ cũ, và có thể
tra lại khi cần — đúng như sách E-xơ-ra kể.

Ý nghĩa

Đa-ri-út khắc lên núi để khoe công trạng mình. Nhưng trong Kinh Thánh, tên ông được nhớ đến vì đã giúp xây nhà của Đức Chúa Trời, “y lời tiên
tri của tiên tri A-ghê, và của Xa-cha-ri” (E-xơ-ra 6:14). Chúa dùng cả các vua ngoại để làm thành ý muốn Ngài.

Tham khảo: Wikipedia — Behistun Inscription; Thánh Kinh Lược Khảo — Những Cuộc Phát Giác Của Khảo Cổ Học;
E-xơ-ra, Nê-hê-mi và Ê-xơ-tê. Bài do Nhu Liệu Thánh Kinh biên soạn.