Khảo cổ Kinh Thánh · thế kỷ 5 – 2 TC · Giăng 4:20-24; Nê-hê-mi 13:28

Hai ngọn núi

Ga-ri-xim và Ê-banh là hai ngọn núi đối diện nhau ở giữa xứ, hai bên thành Si-chem (nay là Nablus). Khi vào đất hứa, Y-sơ-ra-ên đứng trên hai núi
này để đọc lời chúc phước và lời rủa sả. Về sau, người Sa-ma-ri — dân cư phía bắc sau thời A-si-ri — tin rằng Ga-ri-xim mới là nơi Đức Chúa Trời chọn
để thờ phượng, chứ không phải Giê-ru-sa-lem.

Khai quật trên đỉnh núi

Từ năm 1983 đến 2006, nhà khảo cổ Yitzhak Magen khai quật đỉnh Ga-ri-xim. Ông tìm được một khu thánh có tường bao, cổng lớn, và hàng trăm bia khắc
dâng hiến bằng tiếng A-ram và Hê-bơ-rơ, nhiều bia nhắc các thầy tế lễ. Tiền xu và đồ gốm cho thấy khu thánh được xây từ giữa thế kỷ 5 TC, thời Ba
Tư, rồi được mở rộng cùng một thành lớn vào đầu thế kỷ 2 TC. Khoảng năm 112–111 TC, Giăng Hyrcanus, vua tư tế nhà Hasmonean ở Giê-ru-sa-lem, đánh
chiếm và đốt phá thành cùng đền thờ.

Một thầy tế lễ bị đuổi

Sử gia Josephus kể đền Ga-ri-xim do San-ba-lát xây cho con rể mình, một thầy tế lễ dòng dõi thầy cả thượng phẩm Giê-ru-sa-lem. Kinh Thánh có một
câu rất gần với chuyện ấy: “Có một trong các con trai của Giô-gia-đa, cháu Ê-li-a-síp, thầy tế lễ thượng phẩm, là rể của San-ba-lát, người Hô-rôn;
vì cớ ấy tôi đuổi hắn khỏi tôi” (Nê-hê-mi 13:28). Josephus đặt việc này vào thời A-léc-xan-đơ Đại đế, nhưng các lớp đất Magen tìm thấy cho thấy đền
đã có từ thế kỷ 5 TC — đúng thời Nê-hê-mi và San-ba-lát.

Cuộc trò chuyện bên giếng

Đến thời Chúa Jêsus, đền đã bị phá hơn trăm năm, nhưng người Sa-ma-ri vẫn thờ phượng trên đỉnh núi, và mối hận giữa hai dân còn sâu: “dân Giu-đa
chẳng hề giao thiệp với dân Sa-ma-ri” (Giăng 4:9). Bên giếng Gia-cốp, dưới chân Ga-ri-xim, người đàn bà Sa-ma-ri hỏi Chúa: “Tổ phụ chúng tôi đã thờ
lạy trên hòn núi nầy; còn dân Giu-đa lại nói rằng nơi đáng thờ lạy là tại thành Giê-ru-sa-lem” (Giăng 4:20). Đức Chúa Jêsus đáp: “giờ đến, khi
các ngươi thờ lạy Cha, chẳng tại trên hòn núi nầy, cũng chẳng tại thành Giê-ru-sa-lem” (Giăng 4:21), vì “Đức Chúa Trời là Thần, nên ai thờ lạy Ngài
thì phải lấy tâm thần và lẽ thật mà thờ lạy” (Giăng 4:24).

Ý nghĩa

Ngày nay vẫn còn chừng tám trăm người Sa-ma-ri, phần nửa sống trên núi Ga-ri-xim và vẫn giết chiên mỗi lễ Vượt Qua. Tàn tích đền thờ trên đỉnh núi
nhắc rằng cuộc tranh cãi “thờ ở núi nào” đã kéo dài nhiều thế kỷ — và Chúa Jêsus đã trả lời nó bằng chính Ngài.

Tham khảo: Wikipedia — Mount Gerizim; Samaritan temple; Thánh Kinh Lược Khảo — Giăng. Bài do Nhu Liệu Thánh Kinh
biên soạn.