Khảo cổ Kinh Thánh · 14 – 29 SC · Lu-ca 3:1-2
Câu văn dày đặc tên người
Lu-ca mở đầu chức vụ của Giăng Báp-tít bằng một câu ghi rõ thời điểm qua sáu nhà cầm quyền: “Năm thứ mười lăm đời Sê-sa Ti-be-rơ, — khi Bôn-xơ
Phi-lát làm quan tổng đốc xứ Giu-đê, Hê-rốt làm vua chư hầu xứ Ga-li-lê, Phi-líp em vua ấy làm vua chư hầu xứ Y-tu-rê và tỉnh Tra-cô-nít, Ly-sa-ni-a
làm vua chư hầu xứ A-by-len” (Lu-ca 3:1), cùng hai thầy cả thượng phẩm An-ne và Cai-phe. Năm thứ mười lăm đời Ti-be-rơ là khoảng năm 28–29 SC.
Lời cáo buộc cũ
Trong thế kỷ 19, một số nhà phê bình cho rằng Lu-ca đã nhầm ở chỗ Ly-sa-ni-a. Sử gia Josephus có nói về một vua Ly-sa-ni-a cai trị vùng núi
Li-ban, nhưng ông này bị Mác Antôn giết năm 36 TC, theo lời xui của Cơ-lê-ô-pát-ra — sáu mươi năm trước thời Giăng Báp-tít. Vì vậy, người ta nói Lu-ca
đã đặt một ông vua đã chết từ lâu vào danh sách của mình.
Văn khắc ở A-bi-la
A-bi-la là thủ phủ xứ A-bi-lên, nằm trong thung lũng sông Barada, tây bắc Đa-mách (nay gần làng Souk Wadi Barada ở Syria). Tại đây, các nhà nghiên
cứu đã chép được một văn khắc tiếng Hy Lạp trên một đền thờ. Người dâng là một tự do nhân (nô lệ được giải phóng) tên Nymphaios, tự giới thiệu là
tự do nhân của Ly-sa-ni-a, vua chư hầu, và dâng công trình vì sự an khang của các đấng Au-gút-tơ. Cách gọi ấy chỉ hoàng đế Ti-be-rơ và mẹ ông là
Livia — nên văn khắc phải được làm trong khoảng năm 14 đến 29 SC.
Như vậy, đúng vào thời Giăng Báp-tít, có một Ly-sa-ni-a khác mang chức “vua chư hầu” (tetrarch) ở A-bi-lên — đúng chức danh Lu-ca dùng. Josephus
cũng nhắc rằng về sau hoàng đế Ca-li-gu-la ban cho vua Ạc-ríp-ba I vùng A-bi-la “của Ly-sa-ni-a”, cho thấy vùng này vẫn gắn với tên một Ly-sa-ni-a
sau thời ông vua bị giết năm 36 TC.
Ý nghĩa
Lu-ca nói mình đã “xét kỹ càng từ đầu mọi sự ấy” (Lu-ca 1:3). Những người cáo buộc ông sai đã dựa trên chỗ thiếu thông tin; khi có thêm bằng chứng
từ đất, Lu-ca lại tỏ ra đúng. Và giữa danh sách những vua quan quyền thế ấy, lời Đức Chúa Trời không đến với ai trong họ, mà “truyền cho Giăng, con
Xa-cha-ri, ở nơi đồng vắng” (Lu-ca 3:2).
Tham khảo: Wikipedia — Lysanias; Abila Lysaniou; Thánh Kinh Lược Khảo — Lu-ca. Bài do Nhu Liệu Thánh Kinh biên soạn.